W związku z ogromnym zainteresowaniem ze strony Czytelników, po raz kolejny poruszamy temat istoty ADHD i pracy z dziećmi dotkniętymi zespołem nadpobudliowści psychoruchowej. Otrzymaliśmy wiele sygnałów, iż nauczyciele i wychowawcy potrzebują rzetelnych informacji na ten temat, dlatego, dzięki współpracy z Polskim Towarzystwem ADHD, rozpoczynamy cykl tekstów na ten temat.

Co to jest ADHD?
ADHD (ang. Attention Deficit Hyperactivity Disorder) czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, to grupa  zaburzeń charakteryzujących się wczesnym początkiem (zazwyczaj w pierwszych pięciu latach życia) i objawiająca brakiem wytrwałości w realizacji zadań wymagających zaangażowania poznawczego, przechodzenia od jednej aktywności do drugiej bez ukończenia żadnej z nich oraz ze zdezorganizowaną, słabo kontrolowaną nadmierną aktywnością. Zgodnie z prowadzonymi statystykami, ADHD występuje u 4 – 8 % dzieci w wieku wczesnoszkolnym (6 – 9 lat), głównie u chłopców, niezależnie od rasy i kultury. Następnie częstość występowania zmniejsza się o 50 % na każde 5 lat, jednakże u 60 % dorosłych utrzymują się niektóre cechy zespołu ( noszą wtedy nazwę AADD – ang. Adult Attention Deficit Disorder).

Czym skutkuje ADHD?
Dynamiczny charakter zaburzenia utrudnia prace pedagogom. Objawy u tego samego dziecka mogą występować w różnym nasileniu, w zależności od okoliczności zewnętrznych (pogoda czy stosunki z innymi osobami), jak i wewnętrznych (motywacja do pracy, nastrój, poczucie własnej wartości). Na jednych zajęciach dziecko koncentruje się świetnie, na innych ma problem z wykonaniem nawet najprostszych zadań. Siedzi spokojne w ławce (poprzestając na wierceniu się i manipulowaniu przedmiotami), a za 45 minut nieustannie wstaje i podchodzi do kolegów. Na tych samych zajęciach dziecko może zadziwić błyskotliwą uwagą, by po chwili zachowywać się tak, jakby nie było go stać na najprostsze wypowiedzi. Zaburzenia koncentracji uwagi powodują chaos w działaniu dziecka nadpobudliwego, co wpływa na trudności z dostosowaniem się do norm społecznych. Wywołuje to obniżone poczucie możliwości kontroli swoich działań i w konsekwencji brak chęci do zmiany, wywołany zaniżonym poczuciem własnej wartości i niskim współczynnikiem sukcesu - porażki. Pogłębia to problemy dziecka z uzyskaniem aprobaty społecznej. Jak widać objawy ADHD nawzajem na siebie wpływają (zarówno te pierwotne, jak i wtórne) tak, że w końcu trudno wyodrębnić przyczynę i skutek działania dziecka. Jeżeli dodamy do tego wspomniane już czynniki zewnętrzne (środowiskowe), to sytuacja jeszcze bardziej się komplikuje.

O objawach
Dziecko oprócz pierwotnych objawów ADHD (zaburzeń uwagi, nadruchliwości i impulsywności), może przejawiać szereg innych, często wtórnych symptomów. ADHD najczęściej towarzyszą specyficzne trudności szkolne (ang. learning disabilities). Dysleksja i jej odmiany występują u co drugiego dziecka z ADHD. U młodych ludzi dotkniętych zespołem hiperkinetycznym, występują także zaburzenia emocjonalne jak depresja reaktywna i uczucie wewnętrznego niepokoju, które u dzieci starszych są następstwem zanikającej potrzeby wzmożonego ruchu. Zespół hiperkinetyczny prowadzi także do powikłań, takich jak zachowania opozycyjno-buntownicze (ODD - ang. oppositional defiant disorder) oraz zaburzenia zachowania (CD -ang. conduct disorder).

Problemy w terapii i mity związane z ADHD
Złożoność problemu powoduje, iż w terapii dzieci nadpobudliwych liczy się przede wszystkim systematyczna praca ułożona według określonego planu oraz współpraca wszystkich osób zaangażowanych w wychowanie i terapię dziecka. Oddziaływania terapeutyczne i wychowawcze muszą być dobrze skoordynowane, wszystkie pracujące osoby powinny mieć jasno określone zadania, a komunikacja pomiędzy nimi powinna być jak najlepsza - tak, aby wszystkie problemy były rozwiązywane na bieżąco.
Niewłaściwe wydają się również rozważania nad tym, czy łatwiej pracuje się z dzieckiem małym (przedszkolakiem), czy ze starszym. Specyfika oddziaływań jest oczywiście różna, ponieważ objawy ADHD zmieniają się wraz z wiekiem dziecka, jednak podstawy podejmowanych działań są jednakowe. Oczywiście, dzieci reagują w różny sposób na terapię - jest ona zawsze trudna, a efekty nie zależą od wieku dziecka, tylko od determinacji i konsekwencji ze strony dorosłych.

Wokół ADHD krąży kilka mitów, w znaczący sposób utrudniających pracę osobom, które chcą dziecku pomóc we właściwy sposób. Pierwszym mitem jest twierdzenie, że dzieci nadpobudliwe są niewychowane, a zachowania i postawy przez nie prezentowane są wynikiem błędów wychowawczych rodziców. Tymczasem ADHD jest uwarunkowane genetycznie, a czynniki środowiskowe mogą co najwyżej nasilić bądź złagodzić objawy zaburzenia. Kolejnym mitem jest twierdzenie, iż dzieci z ADHD są agresywne. Oczywiście część dzieci z nich przejawia zachowania agresywne, ale tego typu postawy prezentują też ich zdrowi rówieśnicy. Dzieci z tzw. „czystym” ADHD (bez powikłań) nie są agresywne, chyba że ktoś celowo będzie je prowokował. Jeżeli jednak mamy już do czynienia z powikłaniami ADHD - zachowaniami opozycyjno-buntowniczymi lub zaburzeniami zachowania, to agresja może się pojawić.
Mitem jest także przekonanie, że nauczanie indywidualne rozwiąże wszystkie problemy dziecka. Jest ono, co prawda, wygodne dla nauczycieli i rodziców, jednak dziecko nie uczy się pracować w grupie i jego rozwój społeczny przebiega w niewłaściwy sposób. Tylko poprzez interakcje z rówieśnikami dzieci mogą nabyć właściwe kompetencje społeczne, potrzebne do prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie. Tak więc nauczanie indywidualne powinno być stosowane jako ostateczność, jeżeli inne formy terapeutyczne (oddziaływania poznawczo-behawioralne i farmakoterapia) okażą się nieskuteczne. Jeżeli dziecko uczone jest w trybie indywidualnym, to powinno się to odbywać w szkole, a na mniej wymagające lekcje uczeń powinien uczęszczać z całą klasą.
Przekonanie o tym, że farmakoterapia może wystarczyć w leczeniu ADHD to kolejny mit, który należy obalić. Leki stosowane przy ADHD mają wspomagać oddziaływania poznawczo-behawioralne, mające na celu wyuczenie właściwych zachowań u dziecka nadpobudliwego. Jeżeli leki zostaną odstawione - objawy powrócą do pierwotnego poziomu. Połączenie farmakoterapii i terapii  poznawczo-behawioralnej pozwala utrwalić zamiany w zachowaniu dziecka, nawet po zakończeniu przyjmowania leków. Właściwe postępowanie w przypadku pracy z dzieckiem nadpobudliwym wiąże się z systematycznym, ciągłym oddziaływaniem terapeutycznym, polegającym na połączeniu wielu metod naprawczych. W tym procesie muszą uczestniczyć wszystkie osoby wychowujące dziecko. Skutki takiej pracy mogą być widoczne dopiero po latach, więc nie należy się zniechęcać, jeżeli od razu nie widzimy efektów w postaci wyraźnej zmiany w zachowaniu młodego człowieka z ADHD.